به گزارش پایگاه خبری هودر،فرخ نژادگفت:حال که تنش بی آبی آن هم در استانی مثل خراسان جنوبی روز به روز حادتر می شود  گزینه های متعددی از سوی متولیان مطرح می شود  که بارور سازی ابرها، انتقال آب از حوزه های آبریز عمان، سد دوستی  و… از جمله این گزینه هاست.

اما تاکنون کمتر کسی استفاده از آب های ژرف آن هم از نوع تجدید پذیر آن سخن به میان آورده است و  متخصصان ژئوفیزیک بر اساس  تحقیقات علمی خود معتقدند  تنها منبعی که می تواند   آب مناطقی مانند خراسان جنوبی که با تنش بی آبی آن هم به واسطه مداومت قهر طبیعت مواجه است همان استحصال این آب ها با نام آب های گسلی است که در زون های گسل استان  سال هاست وجود دارد و گاهی سرشاخه های آن در قعر زمین به خارج از مرزها می رسد.

بنا به گفته  متخصصان هزینه ای که برای استحصال این نوع آب ها که در اعماق خیلی پایین زمین جریان دارد بسیار کمتر از هزینه های کلان و گزافی است که باید برای انتقال آب از حوزه های دیگر پرداخته شود. در کنار این در صورت اقدام برای استفاده از آب های ژرف با بسیاری  از تهدیدها و تبعات اجتماعی و سیاسی هم مواجه نخواهیم بود.

به اذعان متخصصان ژئوفیزیک سهل ترین و در عین حال پرهزینه ترین روش بهره مندی نقاطی که با تنش آبی مواجهند انتقال آب بین حوزه ای است و پیشنهادشان هم برای رفع مشکل استحصال آب های ژرف تجدیدپذیر از نوع گسلی است که در خراسان جنوبی از این نوع منابع آبی با توجه به زون های گسلی فراوانی که وجود دارد  کم نیست.

حال سوال اینجاست که این نوع آب های گسلی چیست و در کجا یافت می شود و نحوه استحصال این آب ها چگونه است؟ «خراسان جنوبی» در این زمینه با مجری مطالعه سند راهبردی منابع آب ژرف و فسیلی کشور گفت و گو کرد.

۵ نوع آب ژرف

دکتر« محمد آریامنش» آب های ژرف را به ۵ دسته تقسیم بندی می کند و یک نمونه را آب های فسیلی می داند که در اعماق زمین محبوس بوده و ورودی و خروجی ندارد.به علاوه از کیفیت مطلوب هم برخوردار نیست به همین دلیل بهره برداری از این نوع آب ها توصیه نمی شود.

نوع دوم منابع آبی از نظر او منابعی است که در تله های نفتی قرار گرفته است و یک نوع آب فسیلی محسوب می شود طوری که بیشتر کشورهای نفت خیز  سراغ این نوع آب ها رفته اند.

به گفته او نوع دیگر این آب ها ژئو ترمال هاست که ریشه در اعماق زمین دارد مثل گرماب هایی که در فردوس و نایبندان وجود دارد . این آب ها از نقاط داغ ریشه های پایین  به سطح زمین فوران می کند و از کیفیت خوبی هم برخوردار نیست و بیشتر جنبه درمانی و ژئوتوریسم دارد.

سه نوع تجدید ناپذیر

این دانشیار ژئوفیزیک دانشگاه های تهران  استحصال این سه نوع آب را به دلیل تجدید ناپذیر بودن توصیه نمی کند. براساس تحقیقات علمی که او انجام داده دو  نوع دیگر از آب های ژرف هم وجود دارد که تجدید پذیر بوده و برداشت از آن قابل جبران است که جبران شدن آن هم به شرایط اقلیمی و ویژگی های هیدرو دینامکی درون زمین بستگی دارد.این  نوع آب های ژرف  تجدید پذیر  آب های آبرفتی و گسلی است.

آب های آبرفتی چیست؟  پاسخ او به  پرسشی که خودش مطرح می کند این است که به  بسیاری از  دشت هایی که  روی آن قدم برمی داریم و  راه می رویم  می گویند آبرفت. این ها نفوذپذیرند و وقتی روی آن آب ریخته می شود به داخل خاک نفوذ می کند و به اولین لایه نفوذ ناپذیری که این آب برمی خورد سنگ بستر می گویند.

این سنگ بستر در بیشتر مناطق کشور  با توجه به حفاری های انجام شده در سطح بالا یعنی ۷۰، ۱۰۰، ۲۰۰، ۴۰۰ و… حفاری قرار دارد.

در برخی از نقاط این سنگ بستر خیلی پایین تر قرار دارد و ممکن است درعمق هزار متری زمین باشد.

او استحصال از این نوع آب را هم توصیه نمی کند زیرا در آبرفت است و حفر بی رویه چاه ها  در اعماق آن  و بیش از ۳۰۰ متر سبب شده تا شاهد نشست زمین در این نقاط باشیم.

به علاوه اغلب آبرفت ها به یک حوزه آبریز محدود است به عنوان مثال آبرفت های دشت های دستگردان، طبس، بشرویه و سربیشه هر کدام  مربوط به حوزه خودشان است و از نقطه دیگری به این آبرفت ها سرایت نمی کند.

به گفته او همین میزان بارندگی که در منطقه داریم در این آبرفت ها نفوذ کرده و آن را سیراب می کند و طبیعی است که اگر بارندگی کم شود این منابع آبی هم به خطر می افتد هرچند آب هم داشته باشد.

به عنوان مثال در گناباد زمان هخامنشیان قنات قصبه با مادر چاهی در عمق ۴۰۰ متر ایجاد شد و  هنوز که هنوز است آب دارد.  آب این قنات هم آب ژرف است اما ژرفی که در آبرفت هاست. این قنات هم اگر روزی بارندگی ها خیلی کم و برداشت بیش از اندازه شود یعنی اگر بخواهند ۵۰ حلقه چاه در ۴۰۰ متری آن حفر کنند خشک خواهد شد .

پنجمین دسته آب های گسلی

پنجمین دسته آب های ژرف که تجدید پذیر است و این محقق دانشگاهی توصیه به استحصال آن دارد آب های گسلی است که در پهنه های گسلی وجود دارد  و منظور اصلی زمین شناسان هم استحصال این نوع آب هاست.

چرا این نوع آب ها قابل

استحصال است؟ بنا به گفته این استاد دانشگاه های پایتخت پهنه های گسل شکستگی هایی را در سطح زمین ایجاد کرده که سبب شده تا ضریب نفوذ پذیری  آن بالا برود . این آب ها روان تر حرکت کرده و در یک نقطه ماندگار نمی شود. آب با سرعت بیشتری و در زمان کوتاه تری از یک منطقه به منطقه دیگری منتقل می شود .

معنای آن این نیست که سرعتی همانند سرعت آب در سطح زمین دارد بلکه ممکن است در روز دو متر یا چند سانتی متر جابه جا شود اما در هر صورت در زون های گسلی و شکسته شده میزان نفوذ پذیری و حرکت آب از نقاط دیگر بیشتر است.

به علاوه به نوع رسوباتی که آب از روی آن حرکت می کند هم بستگی دارد به عنوان مثال اگر آب از یک توده گچی حرکت کند آب شور خواهد شد و اگر شکستگی ها در زون آهکی باشد کیفیت به مراتب بهتر است. دلیل دیگری که در مورد استحصال این نوع آب ها می آورد این است که آب های گسلی منشاء و ریشه های برون حوزه ای دارند.

برون حوزه ای  یعنی این که مشخص است حوزه آبریز دشت طبس از کجاست؟ از کوه های شتری شروع می شود تا نزدیک بشرویه می آید و به منطقه ده محمد برمی گردد تا کلمرد و گسل چشمه رستم نزدیک پروده در منطقه دیهوک بسته می شود درصورتی که آبی که در گسل طبس، اسفندیار و شتری است  از یک حوزه دیگر هم می آید و وارد این حوزه آبریز می شود.

باید گفت آب از یک جا نیست یعنی فقط مختص حوزه طبس نیست که بگوییم طبس ۸۰ میلی متر بارندگی دارد بنابراین  طبیعی است که میزان آن کم باشد و اگر زیاد برداشت کنیم بیلان منفی خواهد شد، نه این طور نیست این گسل تا جایی که ادامه دارد و در تمام حوزه هایی که از آن  عبور می کند می تواند آب  را زهکشی کند.

سپس این گسل به نزدیک کاشمر و تربت حیدریه می رسد  و بعد از ورود به تربت حیدریه وارد افغانستان می شود و سپس به کوه های هندوکش می رسد.

پس تمام آبی که دراین مناطق وجود دارد متناسب با  شکستگی هایی که به این حوزه ها راه دارد می تواند آب را به این نقاط زهکشی کند و با توجه به اختلاف ارتفاعی که داریم یعنی هرچه به سمت دریای آزاد پیش می رویم ارتفاع کمتر می شود طوری که به صفر می رسد.

ریشه در خارج از مرزها

همچنین آب براساس قانون «دارسی» حرکت می کند و به نقطه ای  می رود که به سطح اساس برسد. دراین مسیر آب جریان دارد و دیگر نگران این نیستیم که طبس ۸۰ میلی متر بارندگی دارد. در نتیجه آب هم از همین ۸۰ میلی متر تامین می شود.

به نظر دکتر«آریا منش» این آب چون در اعماق است به درد کشورهای همسایه ایران هم نمی خورد و مکانیزم جمع آوری آب پیچیده است طوری که مربوط به یک نقطه خاص نیست که بگوییم فقط از این نقطه سرچشمه می گیرد، زیر زمین شکستگی های بسیار زیادی است و گسل های زیادی داریم. تاکید او بر استحصال این نوع آب های ژرف است زیرا اگرآب های گسلی برداشت شود نشست زمین هم نخواهیم داشت چون در پهنه گسل قرار نیست ساخت وسازی داشته باشیم .  اراضی کشاورزی در دشت است و به طور معمول گسل ها با یک حریم خود را مشخص کردند و قرار است از آن حریم آب برداشت کنیم.

به گفته او در برخی از مناطق این آب سرریز کرده و خود را نشان داده است و چشمه مرتضی علی  طبس نمونه بارز این نوع آب است.

او این اطلاعات را هم به گفته هایش اضافه می کند که طبس هزار و ۳۰۰ سال قبل از اسلام شهر بوده و در تاریخ نهرین و چشمه مرتضی علی طبس وجود داشته است و اگر قرار بود این آب از حوزه آبریز طبس تامین شود با ۸۰ میلی متر دیگر نباید در این نقاط آب می داشتیم.به علاوه اقلیم طبس هم با هزار و ۳۰۰ سال قبل  خیلی تفاوتی ندارد بنابراین در سال های متوالی ترسالی و خشکسالی داشته ایم. هیچ وقت این طور نبوده که در طبس هزار میلی متر بارندگی داشته باشیم.

از کجا می آید؟

پس این آب از کجا می آید؟ اگر  بگوییم آب« کارست» است که در کوره های شتری ذخیره شده است به لحاظ علمی درست نیست زیرا بنابر محاسباتی که این پژوهشگر دانشگاهی انجام داده است حجم آب کوه های شتری  اگر با این دبی مورد استفاده قرار می گرفت  باید تمام می شد . پس این آب ریشه در نقاط دیگر دارد و از منطقه دیگری تغذیه می شود یعنی حوزه ای بیرون از منطقه طبس و حتی بیرون از ایران.

باید به دنبال این منابع آبی بود که مشابه آن در ایران کم نداریم در همین خراسان جنوبی گسل های نهبندان، نایبند ، کلمرد، مسجد شکر و…از این نمونه به حساب می آید .البته باید این را هم در نظر داشت گسل ها در مناطقی است که  سطح زمین خشک است و بارندگی کم دارد.

به علاوه با توجه به تنش های آبی هم به این آب نیاز است و آب های گسلی گزینه ای است که تاکنون مورد بررسی و توجه قرار نگرفته است.

به گفته «آریامنش» این نوع آب گزینه خیلی مناسب تری نسبت به انتقال آب از حوزه های دیگر است زیرا انتقال آب می تواند تهدیدهای مختلفی را از نظر امنیتی، مسائل اجتماعی و قومی در پی داشته باشد.همچنین می تواند مسبب تهدیدهایی برای حوزه اولیه برداشت هم باشد. او از متولیان امر می پرسد چرا در منطقه به دنبال آب نباشیم و بخواهیم از حوزه های دیگر به خراسان جنوبی آب را منتقل کنیم.

باید در نظر داشت که وقتی قرار است از سرچشمه های کارون به خراسان جنوبی آب منتقل شود  لازم است  به  اختلاف ارتفاع هم توجه کنیم  طوری که اختلاف ارتفاع طبس با سطح دریا به ۳ هزار و ۵۰۰ متر می رسد که همین اختلاف ارتفاع سبب بروز پستی ها و بلندی های زیادی در مسیر انتقال آب شده که برای پمپاژ آب باید هزینه های سرسام آوری پرداخت شود، وقتی این مسائل ومشکلات سر راه انتقال آب وجود دارد چرا متولیان ۸۰۰ متر زمین را حفر نمی کنند تا به این آب های گسلی دست یابند.

او معتقد است این نوع آب های استحصالی باید در همان محدوده ای که برداشت شده مورد استفاده قرار گیرد و برای هرنقطه ای جداگانه حوزه منابع آب آن بررسی شود.

مجری مطالعه سند راهبردی منابع آب ژرف و فسیلی کشور که با گزینه انتقال آب از حوزه های مختلف مخالف است و این اقدام را ساده ترین و درعین حال پر ضررترین کار می داند، می گوید: باید تنش کم آبی هر منطقه ای در همان نقطه حل و فصل شود.

همچنین نباید کاشت محصولات کشاورزی متناسب با اقلیم، روش های نوین آبیاری و… را از نظر دور داشت. به علاوه اگر قرار است سیستم های آب شیرین را در نقاط مختلف راه اندازی کنیم بهتر است منابع آب شور همان مناطق را تصفیه کنیم آن هم در حد نیاز مردم نه این که آب را در خلیج فارس یعنی ۲ هزار و ۵۰۰ کیلومتر آن طرف تر از خراسان جنوبی شیرین کرده و به این استان منتقل کنیم آن هم با هزینه های گزاف و تاسیساتی که نیاز است مرتب به روز شود. همچنین نباید از مسائل زیست محیطی که با گزینه انتقال آب در نقاط مختلف حادث می شود هم غافل شد.

مسئله دیگر این که ساحل نشینان خلیج فارس و دریای عمان در زمینه آب کم مشکل ندارند زیرا اغلب آب های ساحلی شور است. به گفته وی از ۵ نوع آب ژرف مطالعه شده در کشور سهمی هم که برای مطالعه و بهره برداری این منابع در نظر گرفته شده یکسان نیست  که باید این سهم با توجه به شرایط اقلیمی خاص هر منطقه در نظر گرفته شود.

برچسب ها :

این مطلب بدون برچسب می باشد.

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

√ کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
√ آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد


قالب وردپرسدانلود رایگان قالب وردپرسپوسته خبری ایرانیقالب مجله خبریطراحی سایتپوسته وردپرسکلکسیون طراحی